Forestry at mga Kagubatan sa Pilipinas — Nawalang Kagubatan, Paano Basahin ang mga Numero, at ang Kasalukuyang Kalagayan Noong 2026

Petsa: 2026-08-30 · Na-update 2026-08-30 · Seksyon: Ekonomiya, Industriya at Negosyo · Japanese version

0. Paano gamitin ang resource na ito

Kakaunti ang paksang tulad ng kagubatan ng Pilipinas kung saan "magkaiba ang numero depende sa kanino mo tinatanong." Kahit para sa forest cover sa parehong taon, lumilitaw ang 6.9 milyong ha at 7.3 milyong ha, dahil magkaiba mismo ang depinisyon sa pamantayan ng FAO, sa land-cover maps ng NAMRIA (National Mapping and Resource Information Authority), at sa tree-cover data ng Global Forest Watch. Laging inilalakip ng artikulong ito ang taon at pinagmulan sa bawat numero, at hinihiwalay ang estimate, target, at kumpirmadong halaga sa isa't isa.

1. Ang malaking larawan (as of Agosto 2026)

注 Madaling malito sa dating hawak ng puwesto: Umalis si Raphael Lotilla sa DENR noong Pebrero 2026 at iniulat na lumipat bilang Ambassador sa Holy See (Vatican). Ang "Secretary Lotilla" na binabanggit sa mga materyal mula 2025 pababa ay hindi na kasalukuyang tama.

2. Ang takbo ng forest cover — aling numero ang gagamitin

2-1. Karaniwang binabanggit na long-term trend

Sa pangkalahatan, tama ang salaysay na "mula humigit-kumulang 70% noong unang bahagi ng ika-20 siglo tungo sa humigit-kumulang 23–24% ngayon." Pero ang 70% ay isang estimate mula noong bandang 1903, at ang kasalukuyang figure ay nag-iiba mula 23.4% (NAMRIA 2020) hanggang 24.5% (pamantayang FAO, 2023) depende sa ginamit na batayan.

2-2. Bakit hindi tugma ang mga numero 注

注 Ang bitag sa claim na "tumataas ang kagubatan": sa serye ng World Bank, mukhang tumataas ang forest area sa halos pantay na dami bawat taon mula noong bumaba ito noong 2010, pero malamang produkto ito ng interpolation. Sa parehong panahon, patuloy na itinatala ng Global Forest Watch ang pagkawala ng tree cover. Malaking bahagi ng anumang taas ay plantation o agroforestry na lupa, hindi natural forest, kaya "tumataas na forest area" ay hindi kapareho ng "tumataas na ecosystem."

注 Ang pagkalat ng lumang numero: nasa artikulong "Forestry in the Philippines" ng English Wikipedia ang figure na "6.5 milyong ha, 24%," pero hindi tugma ang 6.5 milyong ha sa 24% ng humigit-kumulang 30 milyong ha na national territory (na dapat humigit-kumulang 7.2 milyong ha). Maraming kombinasyon ng numero na hindi malinaw ang pinagmulan ang kumakalat online, kaya laging kailangang i-check ang area at porsyento nang magkasabay laban sa pinagmulan.

3. Kasaysayan ng pagputol ng kahoy — mula sa panahon ng US hanggang sa peak sa ilalim ng martial law

3-1. Mahahalagang punto ng PD 705 (1975)

• Ang 18% slope rule: hindi maaaring i-klasipika bilang "alienable and disposable" ang public land na may slope na 18% o higit pa (Seksyon 15). Ito ang pangunahing dahilan ng pagkalito sa pagitan ng "forest land" at "forest." Ang legal na forest land ay maaaring may kasamang lupang walang isang puno, mga settlement, o bukid.
• TLA: maximum na termino na 25 taon, maaaring i-renew nang isang beses para sa isa pang 25 (Seksyon 38). Awtomatikong natatapos kapag naubos na ang matatablang kahoy.
• Kaingin (slash-and-burn): ang hindi awtorisadong pagliligpit ng forest land ay may parusang pagkakabilanggo na 2–4 taon kasama ang multa na 8 beses ng standard forest charge, kasama ang pagpapaalis at pagsamsam ng kagamitan (Seksyon 69). Pero may probisyon na nagbibigay ng limitadong proteksyon sa mga nagsagawa na ng kaingin bago pa magkabisa ang batas, basta't hindi nila palalawakin ang na-clear na lugar at susunod sila sa conservation plan (Seksyon 53).

注 Ang "pinoprotektahan ng Pilipinas ang matatarik na lupa gamit ang 18% rule" ay hindi tugma sa realidad. Malawak na sukat ng lupa kung saan hindi magkatugma ang klasipikasyon at aktwal na kalagayan ang umiiral, at ito ang ugat ng mga isyu sa tenure na tatalakayin sa susunod.

4. Ang pagbabawal sa log export at ang EO 23 (2011)

4-1. Ang "pagbabawal sa log export" noong 1992 — kalagayan ng pagpapatunay

Ang malawak na kumakalat na claim na "buo ang pagbabawal sa log export noong 1992" ay hindi napatunayan laban sa teksto ng isang batayang batas sa pananaliksik na ito = hindi nakumpirma. Sa pag-check ng teksto ng RA 7161 (1991) sa lawphil.net, ang batas na ito ay nag-incorporate ng kaugnay na probisyon ng national internal revenue code sa Revised Forestry Code at nagtaas ng forest charges tungo sa 25% ng FOB market price — walang natagpuang probisyon ng export ban dito.

注 Sa praktika, ang karaniwang salaysay ay isang serye ng executive order at DENR circular mula 1986 pasulong ang unti-unting naghigpit sa export restrictions ng troso, na umabot sa epektibong ganap na pagbabawal sa unang bahagi ng 1990s, pero ang partikular na kombinasyon ng "1992 / RA 7161" ay hindi dapat sabihing tiyak hanggang mapatunayan laban sa primary source. Naglathala ang pahayagang Philstar ng isang timeline article, "Timeline: Logging bans from Cory to Rody," noong 15 Marso 2018, na kapaki-pakinabang na panimulang punto para sa pagpapatunay.

4-2. EO 23 (1 Pebrero 2011, pinirmahan ni Pangulong Benigno Aquino III)

Nilalaman na napatunayan laban sa primary source (ang teksto sa lawphil.net):

4-3. Debate tungkol sa epektibidad 注

• Hindi kasama ang mining: noong Nobyembre 2011, kinaltasan ni Pangulong Aquino ang mga operasyon ng mining sa ganap na pagbabawal ng troso (Inquirer, 11 Nobyembre 2011). Mag-ingat sa saklaw ng ibig sabihin ng "ganap na pagbabawal."
• Paghihigpit ng domestic wood supply: lumitaw ang mga report na "mabilis nang nauubos ang local wood supply" hindi nagtagal matapos maipatupad (Philstar, 12 Mayo 2011).
• Nagdulot ng katiwalian: ang pananaliksik ng PIDS (Philippine Institute for Development Studies) ay natagpuang "ang ganap na log ban ay nagdulot ng katiwalian" (iniulat ng Philstar, 9 Marso 2017) — nauunawaan na itinulak ng pagbabawal ang supply patungo sa illegal na channel, na lumikha ng katiwalian sa mga permit at checkpoint.
• Patuloy ang mga enforcement action hanggang 2026, na nagpapakita na hindi ganap na napigilan ng moratorium ang illegal logging (susunod na seksyon).

5. Illegal logging — mga enforcement action noong 2026

Structural na kahinaan: sa halos 2,200 forest ranger lamang laban sa tinatayang pangangailangang 15,000 (Eco-Business, 1 Hulyo 2026), dahil sa limitasyon sa badyet, bawat ranger ay sumasaklaw ng humigit-kumulang 7,000 ha (Rappler, 10 Setyembre 2025). 注 Ang puwang na ito sa pagitan ng higpit ng legal framework at kapasidad sa enforcement ang pinakamahalagang bagay na dapat maintindihan tungkol sa forest governance ng Pilipinas.

Noong 30 Marso 2026, inanunsyo ng DENR at JICA ang pagpapakilala ng real-time forest alert system (GMA). Isang Record of Discussions (R/D) para sa kaugnay na technical cooperation project sa JICA ang napirmahan din noong 17 Marso 2026.

注 Nagiging isyu rin ang pagputol ng puno kahit sa mga urban area. May mga natukoy na paglabag na kinasangkutan ng pagputol ng 700 puno sa Monterrazas de Cebu development (PNA, 13 Nobyembre 2025), at nagsampa ang DENR ng kasong kriminal laban sa developer (Inquirer, 10 Disyembre 2025).

6. Ang National Greening Program (NGP) at ang mga sumunod dito

6-1. Pangkalahatang-ideya ng programa

Iniulat ng DENR na nakapagtanim ito ng 62 milyong puno sa 99,000 ha sa pagitan ng 2022 at 2025, at sinabing nakatanggap ito ng pagkilala mula sa FAO para sa pagsisikap na ito (10 Disyembre 2025, sa ilalim ng dating Secretary Lotilla). Naiulat ang cumulative NGP milestone na 178,425 ha para sa rehiyon ng Eastern Visayas (Inquirer, 15 Abril 2026).

6-2. Kritisismo sa resulta — COA audits at investigative reporting

Mga pangunahing natuklasan ng 2025 joint investigation ("Forest Fraud"/"National Greenwashing Program"):

• Saklaw: 1.8 bilyong binhi, mahigit 130,000 site, higit 2 milyong ha.
• Sa bawat 25 ha ng NGP-target na lupa, may naganap na malaking deforestation event sa 1 ha — ibig sabihin, nawawala ang kagubatan bago o habang isinasagawa ang pagtatanim.
• Mahigit ikatlo ng "protection" sites na layuning i-restore ang native forest ay walang canopy cover sa kasalukuyang satellite imagery.
• Sa mga "production" site, kalahati lamang ang may secure land tenure. 60% ay single-species monoculture. Humigit-kumulang 40% ang kumbinasyon ng pinakamasama sa dalawa — hindi secure na tenure at monoculture.
• Depekto sa disenyo: karaniwang hindi 25-taong tenancy ang natatanggap ng mga residente kundi 3-taong access rights lamang, na nagpapahina sa insentibo para sa long-term investment.
• Metodolohiya: pagsusuri ng Global Forest Change (2000–2023) data sa pamamagitan ng Google Earth Engine, pag-scrape ng higit 150,000 lokasyon ng site mula sa mga portal ng gobyerno, at panayam sa mga tagapagdisenyo ng programa at benepisyaryo.

注 Laging hiwalayin ang "bilang ng binhing itinanim" sa "bilang ng nabuhay." Halos palaging ang pag-uulat ng reforestation sa Pilipinas ay nakabatay sa planting figures — input — habang ang survival rate — resulta — ay bihirang inilalathala. Kahit noong 2018, may sinabi na DENR Secretary na "naghahanap ng paraan para pahusayin ang survival rate ng NGP seedlings" (PNA, 12 Disyembre 2018).

7. Mangrove — pagbaba at regeneration

7-1. Kalagayan ng mga numero 注

Malawak na kumakalat ang mga numero tulad ng "humigit-kumulang 450,000 ha noong unang bahagi ng ika-20 siglo, bumaba sa humigit-kumulang 120,000 ha noong 1990s" para sa national mangrove area, pero hindi ito napatunayan ng pananaliksik na ito laban sa primary source = hindi nakumpirma. Kung gagamitin, kailangang tukuyin ang pinagmulan. Ang mga sumusunod ang napatunayan:

注 Madalas makita ang claim na "isa ang Pilipinas sa ika-N na bansa na may pinakamaraming mangrove sa mundo," pero hindi malinaw kung aling sukatan (area, bilang ng species, endemism) ang tinutukoy ng ranggo, at hindi ito napatunayan ng pananaliksik na ito = hindi nakumpirma. Huwag itong gamitin nang basta-basta.

7-2. Mga halimbawa ng regeneration at hamon

• Cancabato Bay, Tacloban City: humigit-kumulang 1.9 ha ang saklaw ng mangrove bago ang Bagyong Haiyan (Yolanda) noong 2013, at nakabawi at lumawak sa humigit-kumulang 3.6 ha pagsapit ng 2023. Humigit-kumulang 30,000 binhi ang itinanim sa humigit-kumulang 4 ha sa pagitan ng 2015 at 2018 sa tulong ng mga residente, NGO, at parehong gobyerno ng Pilipinas at Japan, kung saan naitatag ang Rhizophora apiculata at R. mucronata (pananaliksik: Yasuhito Takagi, Institute of Science Tokyo, Journal of Environmental Management, 2025; Mongabay, 4 Disyembre 2025). Ang kasalukuyang banta ay ang $81 milyong Tacloban City Causeway project, isang 2.56 km na road embankment.
• Las Piñas–Parañaque Wetland Park (LPPWP): humigit-kumulang 182 ha. Idineklara bilang critical habitat sa pamamagitan ng presidential proclamation noong 2007, itinala bilang Ramsar site (ika-6 sa bansa) noong 2013, at inilagay sa ilalim ng national protected-area status sa E-NIPAS noong 2018. Naipasa ang Senate Bill No. 1536 (nagtatatag ng 3 km na buffer zone) noong Enero 2025 (Mongabay, 8 Oktubre 2025). 注 Maraming resource pa rin ang gumagamit ng lumang acronym na "LPPCHEA."
• Noong 2012, isang record na 1,009,029 binhi ng mangrove ang itinanim sa loob ng isang oras sa lalawigan ng Camarines Sur. 注 Pero, ito ay klasikong halimbawa kung saan hindi napapatunayan ang survival rate sa ganitong uri ng record-setting na pagtatanim.
• Nagdulot ang 2026 ng maraming kaganapan sa polisiya: ang Philippine Mangrove Conference 2026 (Abril); muling pagsasaalang-alang ng DENR sa mga direktiba sa "earth-balling" (root-ball transplant) na kaugnay ng mga proyektong imprastraktura (GMA, 24 Marso 2026); pagtulak para sa blue carbon (UPLB, 12 Mayo 2026); at 98 ha na regeneration sa Quezon province (Inquirer, 4 Hulyo 2026).

8. Ang sistema ng protected area — NIPAS at E-NIPAS

Mahahalagang punto ng E-NIPAS (RA 11038) (napatunayan laban sa teksto sa lawphil.net):

• Bagong itinalaga ang 94 protected area sa pamamagitan ng batas (sumasaklaw sa Rehiyon 1 hanggang 13).
• Kategorya: strict nature reserve, natural park, natural monument, wildlife sanctuary, protected landscape at seascape, resource reserve, at natural biotic area.
• PAMB (Protected Area Management Board): pinamumunuan ng DENR regional director, binubuo ng gobyerno, representante ng katutubong mamamayan, NGO, akademya, at pribadong sektor. Ang araw-araw na operasyon ay hawak ng PAMO (pinamumunuan ng PASU).
• Parusa: para sa menor na paglabag, ₱200,000–₱1,000,000 o 1–6 taon; para sa malubhang paglabag, ₱1,000,000–₱5,000,000 o 6–12 taon. Administrative fine na hanggang ₱5,000,000. Ang kagamitan ay maaaring makumpiska.
• IPAF (Integrated Protected Areas Fund): 75% ng kita ay iniiwan sa lokal, 25% ipinapadala sa national treasury.
• Proteksyon para sa tenured migrants, pinalakas na pahintulot at governance ng katutubong mamamayan, mandatory EIA at PAMB clearance, at limitadong pahintulot para sa renewable energy development (kaakibat ang restoration bond).

注 Ang "30% forest cover pagsapit ng 2030" ay maling pagbasa. Isang report ng BusinessMirror noong Setyembre 2025 ang naglalaman ng headline na "DENR keeps 30% forest cover goal for 2030," pero ang katawan ng artikulo ay sumisipi kay Assistant Secretary Noralene Uy na tumutukoy sa "30×30" na target ng Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework (pangangalaga sa 30% ng terrestrial, freshwater, coastal, at marine areas). Ito ay hiwalay na konsepto mula sa national target na "30% forest cover" at hindi dapat pagsamahin ang dalawa.

Mga kaganapan sa 2026: isang site visit ng mga mambabatas kaugnay ng Sierra Madre protection bill (PNA, 21 Mayo 2026); hinihintay ang UNESCO Global Geopark designation ng Mt. Apo (PNA, 21 Mayo 2026); at nagpahayag ng seryosong alalahanin ang protected-area management board ng Sibuyan Island tungkol sa isang aplikasyon ng mining (Inquirer, 30 Hulyo 2026).

9. Kaingin (slash-and-burn) at mga kaugalian ng katutubong mamamayan

• Ang kaingin ay tinutukoy sa ilalim ng Seksyon 3(p) ng PD 705 bilang "isang bahagi ng forest land na ginagamit para sa shifting o permanent na pagsasaka sa pamamagitan ng pagsusunog," at kriminal na paglabag ang hindi awtorisadong pagsasagawa nito (Seksyon 69). Gayunpaman, may limitadong proteksyon para sa mga nagsagawa na nito bago pa magkabisa ang batas (Seksyon 53).
• Kinikilala ng IPRA (Indigenous Peoples' Rights Act, RA 8371, 1997) ang awtoridad ng pamamahala ng katutubong mamamayan sa ancestral domain, at tahasang binubukod din ng EO 23 ang kaugaliang paggamit ng katutubong mamamayan. Sa loob ng legal system, maaaring ituring ang kaingin bilang "krimen" o "karapatan" 注, depende sa sitwasyon.
• Ang ancestral domain ay sumasaklaw ng tinatayang 13–14 milyong ha, kung saan 5.3 milyong ha ay forest land. Sumasaklaw ang ancestral domain sa humigit-kumulang 85% ng Key Biodiversity Areas (KBA) ng bansa (ayon sa 2017 analysis ng PAFID [Philippine Association for Inter-Cultural Development] na inihambing ang datos ng CADT ng NCIP sa forest data ng DENR-FMB, na nabanggit sa isang artikulo ng GEF newsroom).
• 注 Malaking nahuhuli ang pagbibigay ng land title (CADT/CALT): as of 2023, humigit-kumulang 500 lamang (33%) sa target na 1,531 na titulo ang naibigay. Kapag umuusad ang mga protected-area designation, reforestation project, at investment contract bago pa maayos ang tenure, mas malamang na magkaroon ng tunggalian sa mga residente.
• 注 Mapanganib ang pagpapasimple na "ang kaingin ang pangunahing sanhi ng deforestation." Sa realidad, ang commercial logging, mining, imprastraktura, presyon ng migrasyon mula sa lowland, at mahinang governance ang nagsasama-sama para dulutan ito (Inquirer, 3 Hunyo 2026, "Deforestation worst where governance is weak").

10. Deforestation at baha/landslide — ang turning point noong 2004

Noong Nobyembre–Disyembre 2004, apat na tropical cyclone ang sunud-sunod na tumama sa silangang Luzon.

Noon, isang malaking daloy ng troso ang sumalakay sa mga komunidad kasabay ng flash flood, na nagpaalab sa kritisismong pinalala ng illegal logging ang sakuna, at nagbunga ng political pressure patungo sa pagsuspinde at pagsusuri ng logging permits. 注 Gayunpaman, hindi napatunayan ng pananaliksik na ito laban sa primary source ang claim, na paminsan-minsang ginagamit, na "may nationwide na logging ban na inilabas kaagad matapos ang baha noong 2004" = hindi nakumpirma. Ang pormal, nationwide na moratorium sa pagputol ng natural forest ay na-codify lamang sa pamamagitan ng EO 23 noong 2011 (ang EO 23 mismo ay itinulak din ng baha sa Mindanao at iba pang lugar noong Enero 2011). Sa paggawa ng timeline, mag-ingat na huwag paghaluin ang dalawang pangyayaring ito.

注 Isang maling akala tungkol sa Sierra Madre na "pader laban sa bagyo": malawak na pinaniniwalaan na pinoprotektahan ng bulubunduking Sierra Madre ang Luzon mula sa mga bagyo, pero ang aktwal na pagpapahina ng hangin at ulan ay nangyayari lalo na sa panig ng Cagayan Valley; sa western slope, mas malapit sa Metro Manila, ang orographic lift ay maaari ring magpalakas ng ulan (ayon kina Peralta et al., "Does the Sierra Madre Mountain Range in Luzon Act as a Barrier to Typhoons?" Philippine Journal of Science [DOST]). Nawawalan ang bulubundukin ng hindi bababa sa 1,400 ha taun-taon dahil sa illegal logging, kaingin, at pagpapatayo ng tirahan. Ang pinakamalaking protected area sa bansa, ang Northern Sierra Madre Natural Park, ay nasa UNESCO World Heritage tentative list. Patuloy ang presyon ng development mula sa mga proyekto tulad ng Kaliwa Dam (nagsimula ang konstruksyon 2022) at ang minahan ng Didipio.

11. Supply, demand, at import dependence ng kahoy

Dahil sa pagbabawal sa natural-forest logging, ang domestic supply ay umaasa lalo na sa mga species ng plantation (falcata, eucalyptus, Acacia mangium, rubberwood, at iba pa) at sa mga imports.

注 Hindi nagbibigay ang artikulong ito ng kumpirmadong figure para sa partikular na import volume o halaga. Kunin ito mula sa ITTO, FAOSTAT, o PSA na may malinaw na taon. Maraming figure na "X% import-dependent" na hindi malinaw ang pinagmulan ang kumakalat online.

Sinusubukan ng patakaran na tapunan ang supply gap sa pamamagitan ng plantation forestry at pribadong investment (tingnan ang susunod na seksyon).

12. REDD+ at carbon credits

注 Hindi pa hinog ang mga precondition para sa carbon credits: (1) hindi pa naaayos na land tenure (CADT/tenure), (2) hindi pa napatunayang additionality (ang ilang NGP site ay walang canopy cover), (3) katumpakan ng forest monitoring, at (4) hindi pa tapos na tuntunin sa Article 6 — hangga't hindi ito nalulutas, mananatiling pinagdududahan ang kredibilidad ng anumang credit na naisyu na. Hiwalayin ang "anunsyo ng roadmap" sa aktwal na "track record ng credits na naisyu at na-trade."

13. Mga bagong takbo sa 2025–2026 — SFLMA at "investment sa kagubatan"

13-1. SFLMA (Sustainable Forest Land Management Agreement)

注 Ang "₱38 trillion" ay isang estimate ng DENR sa potensyal na sukat, hindi realized na figure, at malaki itong lumalagpas sa GDP mismo ng Pilipinas (nasa saklaw na ₱20 trillion). Dahil sa sukat ng unit (trillion), inirerekomenda ang matibay na pagpapatunay laban sa primary source. Ang "projected investment figures" na inanunsyo ng gobyerno ay madalas na kasama ang inaasahan ng industry association at hindi kumpirmadong halaga.

13-2. Kritisismo

Kinritisismo ng environmental NGO na Kalikasan People's Network for the Environment ang programa bilang "paghahatid ng kagubatan sa mga kompanyang naghahangad ng kita." Ang mga pangunahing argumento nito ay: (1) paglabag sa ancestral domain at karapatan sa kagubatan ng komunidad ng katutubong mamamayan; (2) monoculture na plantation at greenwashing na nagpapanggap na "reforestation"; (3) pagbukod sa maliliit na organisasyon ng komunidad na kulang sa teknikal na kakayahan; at (4) presyon sa mga komunidad ng Lumad (katutubong mamamayan) sa Mindanao. Hiniling ni Dixon Gevaña ng UP Los Baños College of Forestry and Natural Resources na magsagawa ng impact assessment (Mongabay, 19 Agosto 2025).

14. Mga puntong madaling magkamali (checklist)

15. Mga pangunahing pinagmulan (ahensya at balita)

• Batas: Executive Order No. 23 (2011); PD 705 (Revised Forestry Code, 1975); RA 7161 (1991); RA 7586 (NIPAS, 1992); RA 11038 (E-NIPAS, 2018); RA 8371 (IPRA, 1997) / lawphil.net
• Estadistika: World Bank World Development Indicators (indikador AG.LND.FRST.ZS / .K2, batay sa FAO FRA, hanggang 2023); land-cover maps ng NAMRIA; Philippine Forestry Statistics ng DENR-FMB; estadistika ng forestry ng PSA; Global Forest Watch; ITTO Annual Review Statistics (na-update 20 Agosto 2026)
• Investigative reporting: ang joint investigation ng PCIJ / Davao Today / Lighthouse Reports / Thibi / DW (Mayo 2025); Mongabay (19 Agosto, 8 Oktubre, at 4 Disyembre 2025)
• Audits: COA (2015 at 2019 na report)
• Balita: Philippine News Agency, Inquirer.net, BusinessMirror, BusinessWorld, Daily Tribune, GMA Network, Rappler, Philstar, Eco-Business, InsiderPH, Cebu Daily News, CarbonCredits.com, Quantum Commodity Intelligence
• International bodies: FAO, UNDP (10 Marso 2026), JICA (Marso 2026)
• Akademiko: Yasuhito Takagi (Institute of Science Tokyo) at iba pa, Journal of Environmental Management, 2025

Buong Japanese version: Bisitahin ang / para sa kumpletong Japanese-language na sanggunian (分野「環境・資源」「フィリピンの林業と森林」).